MIAI bitku za čist vazduh u učionicama donosi pred UN

Događaj „Zdrav vazduh u školama: svaki udah oblikuje učenje” zajednički su podržale vlade Crne Gore, Francuske i Esvatinija, a organizovali su ga Crnogorski institut za napredne inovacije (MIAI) i Air Club, međunarodna koalicija koja se zalaže za zdrav vazduh u zatvorenom. Održan je na marginama 81. zasjedanja Generalne skupštine, tokom Nedjelje klime u Njujorku.

Dr Vojislav Šimun, ministar zdravlja Crne Gore, istakao je da je problem lako zanemariti upravo zato što ga niko ne vidi. „Zagađen vazduh u našim školama nije vidljiv, ali njegove posljedice jesu”, rekao je. „On utiče na zdravlje djece, njihovu koncentraciju, redovnost pohađanja nastave, njihov razvoj i, na kraju, njihovu sposobnost da uče.”

Jedno poređenje se posebno izdvojilo. Barry Gardiner, laburistički poslanik za Brent West i član Odbora za reviziju životne sredine britanskog parlamenta, podsjetio je prisutne da čovjek dnevno popije oko dva litra vode, a udahne oko 11.000 litara vazduha. Voda koja nije za piće nikada se ne bi dala učenicima, rekao je, a vazduh u većini škola i dalje se niti mjeri niti prečišćava sa sličnom pažnjom.

Od Pljevalja do svake učionice

Crna Gora je došla sa sopstvenim programom. Aira, vodeća inicijativa MIAI-ja, ima za cilj da do 2032. postavi uređaje za mjerenje kvaliteta vazduha u svaku učionicu u zemlji, uz prečišćivače vazduha svuda gdje mjerenja pokažu da su potrebni. Počela je ove godine u Pljevljima, na sjeveru zemlje, gdje prosječna godišnja koncentracija sitnih čestica PM2.5 iznosi 42 mikrograma po kubnom metru. Preporuka Svjetske zdravstvene organizacije je pet.
Prva mjerenja u pilot školama već su to potvrdila. U jednoj pljevaljskoj učionici ugljen-dioksid je tokom nastave premašio 4.000 čestica na milion, četiri puta više od referentnih 1.000 ppm za zdrav prostor za učenje. Uzrok je bio jednostavno nedostatak provjetravanja.

Uporedna mjerenja planirana su u školama u Pljevljima, Tivtu i Žabljaku i biće proširena na 40 domaćinstava, dok nastava u okviru programa stiže i do Bijelog Polja. Istovremeno, domaći inženjeri preuzimaju tehnologiju za mjerenje otvorenog koda koju je ustupio AirGradient i pretvaraju je u sertifikovani uređaj proizveden u Crnoj Gori.

Od septembra 2027. uređaji bi trebalo da budu postavljeni u svaku školu u Pljevljima, a prečišćivači vazduha godinu dana kasnije. Program će se potom širiti opštinu po opštinu dok ne obuhvati svaku školu. Podaci bi trebalo da posluže za nacionalnu zdravstvenu studiju i za prijedlog propisa kojim bi se uveli prvi crnogorski standardi kvaliteta vazduha u zatvorenom.

„Crna Gora daje nacrt kako izgraditi nacionalni program za mjerenje i prečišćavanje vazduha koji djeca udišu u školama”, rekla je Marina Mijušković, izvršna direktorka MIAI-ja. „Zasnovali smo ga na tehnologiji otvorenog koda upravo zato da bi svaka zemlja mogla da ga prilagodi i usvoji.”

Šimun je rekao da je Crnoj Gori, koju ustav definiše kao ekološku državu, važno da ovakve obaveze postanu politike sa neposrednim uticajem na zdravlje ljudi. „Prošle godine poslali smo jasnu poruku da zdrav vazduh u zatvorenom mora postati globalni prioritet”, rekao je. „Danas idemo korak dalje. Prepoznavanje problema mora pratiti djelovanje.”

Esvatini se pridružuje

Esvatini je iskoristio događaj da postane sljedeća vlada potpisnica Globalne zakletve za zdrav vazduh u zatvorenom, pridruživši se Francuskoj, Crnoj Gori i gradovima Bostonu i Melburnu. Senatorka Savannah Maziya, ministarka informisanja, komunikacija i tehnologije kraljevine, potpisala je zakletvu u ime svoje zemlje i izjavila:

„Kvalitetan vazduh je ljudsko pravo. O kvalitetnom vazduhu se ne pregovara, a tehnologija će biti ključni dio rješenja”, rekla je. „Obavezujemo se prema našoj djeci, obavezujemo se prema našoj budućnosti, ali iznad svega, obavezujemo se prema budućnosti svijeta.”

Zakletva je pokrenuta prije godinu dana na prvom pratećem događaju UN-a posvećenom vazduhu u zatvorenom, koji je okupio više od 300 ljudi. Nije obavezujuća, ali od potpisnika traži da izvještavaju o napretku. Globalna zakletva danas ima 298 potpisnika iz više od 55 zemalja.

Gardiner je pozvao donosioce odluka da zdrav vazduh ne prepuste stručnim raspravama, već da ga pretoče u konkretne javne politike. Čestitao je Crnoj Gori i Francuskoj na pokretanju inicijative i pozdravio odluku Esvatinija da se pridruži.

Pridružili su im se naučnici, školski rukovodioci i finansijeri iz Sjedinjenih Država, Australije i Novog Zelanda, kao i osnivač AirGradienta, čiji uređaji otvorenog koda čine osnovu Aire. Potpun spisak govornika nalazi se na kraju ovog teksta.

Prva mapa propisa

Istog dana Pandemic Center Univerziteta Braun i Air Club objavili su Globalnu bazu politika kvaliteta vazduha u zatvorenom, razvijenu uz podršku MIAI-ja i fondacije Balvi i predstavljenu sa International WELL Building Institute. Baza obuhvata 253 politike u 53 zemlje i pokazuje da samo osam od tih zemalja ima jedno državno tijelo jasno zaduženo za vazduh u zatvorenom.

Gotovo dvije trećine politika pravno su obavezujuće, ali se većina nalazi u propisima o bezbjednosti na radu, građevinskim i energetskim propisima, gdje se vazduh u zatvorenom tek usputno pominje. Samo se 25 od 253 bavi školama ili drugim obrazovnim ustanovama.

„Ova baza je polazna tačka, a ne cilj”, rekla je dr Georgia Lagoudas, suosnivačica Air Cluba i viša istraživačica u Pandemic Centeru. „Kao što se svijet udružio da obezbijedi čistu vodu i čist vazduh na otvorenom, sada imamo priliku da pratimo vazduh u zatvorenom, preuzmemo odgovornost i ostvarimo mjerljiv napredak u kvalitetu vazduha koji udišemo u prostorima u kojima provodimo 90% života.”

Šta slijedi

Za Crnu Goru ulog je visok. Prema podacima Instituta za javno zdravlje, zagađenje vazduha povezuje se sa oko 1.200 preuranjenih smrti godišnje, a Svjetska banka procjenjuje da godišnji zdravstveni trošak zagađenja sitnim česticama na otvorenom iznosi oko 277 miliona dolara, odnosno 6,63 odsto BDP-a. Dodatnu brigu predstavlja radon: od 392 testirane škole, u njih 188 izmjerene su vrijednosti iznad 300 bekerela po kubnom metru u barem jednoj prostoriji.

„Kada poboljšamo vazduh u učionici, ne poboljšavamo samo zgradu”, rekao je Šimun okupljenima. „Štitimo zdravlje djeteta. Jačamo njegovu sposobnost da uči. I oblikujemo budućnost koju može da izgradi.”

Govornici